Bireysel başvuru, 23 Eylül 2012'den itibaren Türk hukukunda uygulanan ve kamu gücü tarafından temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini ileri süren kişilere Anayasa Mahkemesi'ne başvurma imkânı tanıyan bir hak arama yoludur.
1. Hangi haklar için başvurulabilir?
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında da korunan haklar için yapılabilir. Adil yargılanma hakkı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, özel hayata saygı hakkı, ifade özgürlüğü ve mülkiyet hakkı en sık başvuruya konu olan haklar arasındadır.
2. Başvuru koşulları
- Başvuru yollarının tüketilmesi: İhlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülen idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının tüketilmiş olması gerekir.
- Kişisel ve güncel hak ihlali: Başvurucunun güncel ve kişisel bir hakkının, ihlale yol açan işlemden doğrudan etkilenmiş olması gerekir.
- Süre: Başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Haklı bir mazeret nedeniyle süresinde başvuramayanlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde mazeretlerini belgeleyerek başvurabilir.
- Önem ve dayanak: Anayasa Mahkemesi; Anayasa'nın uygulanması ve yorumlanması bakımından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir.
3. Başvuru nasıl yapılır?
Başvuru, Anayasa Mahkemesi'nin belirlediği başvuru formu ile yapılır. Form; doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne, herhangi bir mahkeme aracılığıyla veya yurt dışında temsilcilikler aracılığıyla verilebilir; avukatlar UYAP üzerinden elektronik olarak da başvuru yapabilir. Başvuruda harç ödenmesi gerekir; ödeme gücü bulunmayanlar adli yardım talep edebilir.
Başvuru formunda; ihlal edildiği ileri sürülen hak, ihlalin nasıl gerçekleştiği, başvuru yollarının ne şekilde tüketildiği ve tüketilen yolun sonuçlandığı tarih açıkça belirtilmelidir. Başvuru formu ve ekleri belirli sayfa sınırlarına tabidir.
4. Tedbir talebi
Başvurucunun yaşamı, maddi veya manevi bütünlüğü üzerinde ciddi bir tehlike bulunduğu durumlarda, Anayasa Mahkemesi'nden başvuru sonuçlanıncaya kadar tedbir kararı verilmesi istenebilir.
5. Kararın sonucu
Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verirse, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. Bunun yanında başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir.
6. AİHM başvurusu ile ilişkisi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Türkiye bakımından bireysel başvuruyu tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir. Bu nedenle kural olarak AİHM'e başvurmadan önce Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmalıdır. AİHM'e başvuru süresi, iç hukuktaki kesin karardan itibaren 4 aydır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz.